Άγιοι Απόστολοι

Overview

Era: 
Βυζαντινή εποχή
Type: 
Ναοί
Culture: 
Χριστιανικά Μνημεία
Century: 
14ος αιώνας
Latitude: 
40.642672
Longitude: 
22.937295

Στην αρχή της οδού Ολύμπου, πολύ κοντά στο δυτικό σκέλος των τειχών της Θεσσαλονίκης, υψώνεται η εκκλησία των Αγίων Αποστόλων, ένα από τα ωραιότερα και σημαντικότερα μνημεία της πόλης. Όπως μαρτυρούν τα λείψανα ενός επιβλητικού πυργοειδούς πυλώνα, καθώς και μία μεγάλη κινστέρνα (δεξαμενή νερού), ο ναός αποτελούσε αρχικά το καθολικό ενός εκτεταμένου και πλούσιου μοναστηριακού συγκροτήματος, το οποίο – σύμφωνα με κτητορικές επιγραφές – ιδρύθηκε μεταξύ των ετών 1310 και 1314 με χορηγία του Πατριάρχη Νίφωνος Α΄. Ωστόσο, το μοναστήρι αυτό (και το καθολικό του, κατ’ επέκταση), όπως υποδεικνύεται από θεομητορικές σκηνές του ζωγραφικού διακόσμου του ναού, φαίνεται ότι είχε κτιστεί προς τιμή της Παναγίας (πρόκειται ενδεχομένως για τη Μονή της Θεοτόκου Γοργοεπηκόου). Η εκκλησία αφιερώθηκε στους Αγίους Αποστόλους αργότερα, εξαιτίας της λαϊκής δοξασίας ότι καλυπτόταν με δώδεκα θόλους που συμβόλιζαν τους δώδεκα Αποστόλους. Ανάμεσα στο 1520 και στο 1530 το μνημείο μετατράπηκε σε μουσουλμανικό τέμενος και μετονομάστηκε σε Soğuk Su τζαμί.

Ο ναός των Αγίων Αποστόλων είναι σύνθετος τετρακιόνιος σταυροειδής εγγεγραμμένος με περίστωο στη δυτική, τη νότια και τη βόρεια πλευρά του, το οποίο στα ανατολικά απολήγει σε παρεκκλήσια· επιπλέον, στη δυτική πλευρά διαμορφώνεται εξωνάρθηκας, ενώ στην ανατολική κυριαρχεί μία μεγάλη κεντρική επτάπλευρη αψίδα, η οποία πλαισιώνεται από δύο μικρότερες τρίπλευρες κόγχες. Το κτήριο διαθέτει πέντε τρούλους, έναν μεγάλο και υπερυψωμένο στο κέντρο και τέσσερις μικρότερους και χαμηλότερους στις γωνίες. Οι αναλογίες του οικοδομήματος είναι εξαιρετικά αρμονικές, εκλεπτυσμένες και ραδινές, η οργάνωση των χώρων, η διάρθρωση των επιφανειών, η διάσπαση των όγκων και η κλιμάκωση των επιπέδων πραγματοποιήθηκαν με έμπνευση και σοφία, ενώ ο κεραμοπλαστικός διάκοσμος – ιδιαίτερα στην ανατολική πλευρά – είναι πλουσιότατος. Αναμφίβολα, ο αρχιτέκτονας του μνημείου δημιούργησε μία ανάλαφρη και κομψή σύνθεση, η οποία διακρίνεται από ξεχωριστή ομορφιά, ανάταση και χάρη.

Η ζωγραφική διακόσμηση της εκκλησίας των Αγίων Αποστόλων, παρά τις φθορές και την αποσπασματική κατάσταση διατήρησής της, είναι λαμπρή, χαρακτηρίζεται από απαράμιλλη ποιότητα και αποτελεί σημείο αναφοράς για τη βυζαντινή τέχνη των αρχών του 14ου αιώνα. Τα υψηλότερα τμήματα του κυρίως ναού στολίστηκαν με αριστουργηματικά ψηφιδωτά, τα οποία συνιστούν ένα από τα τελευταία σύνολα αυτού του είδους διακόσμησης στο Βυζάντιο, προτού ξεκινήσει η καθοδική πορεία της αυτοκρατορίας. Κύρια γνωρίσματά τους είναι η ευγένεια, η κλασική αντίληψη και η τάση για ρεαλισμό στο στήσιμο και στο πλάσιμο των μορφών, η αποτύπωση των συναισθημάτων στα πρόσωπα, η αίσθηση της τρίτης διάστασης, η μνημειώδης διάθεση. Η εικονογράφηση του κτηρίου συμπληρώθηκε με εκτενείς τοιχογραφίες σπουδαίας καλλιτεχνικής αξίας, οι οποίες – μεταξύ άλλων – παριστάνουν μορφές αγίων, σκηνές από την Παλαιά και την Καινή Διαθήκη, επεισόδια από τον βίο της Παναγίας και του Προδρόμου, καθώς και θέματα εμπνευσμένα από υμνολογικά κείμενα.