Άγιος Δημήτριος

Overview

Era: 
Βυζαντινή εποχή
Type: 
Ναοί
Culture: 
Χριστιανικά Μνημεία
Century: 
4ος αιώνας
Latitude: 
40.638829
Longitude: 
22.947509

Ο ναός του Αγίου Δημητρίου βρίσκεται στο κέντρο της Θεσσαλονίκης, στην ομώνυμη οδό, και αποτελεί ένα από τα σπουδαιότερα μνημεία της πόλης. Ο Δημήτριος, γόνος αριστοκρατικής οικογένειας της Θεσσαλονίκης, επιφανής Ρωμαίος πολίτης και αξιωματικός του ρωμαϊκού στρατού, είχε ασπαστεί τον χριστιανισμό και είχε αναπτύξει έντονη κατηχητική δράση. Το 303 μ.Χ. συνελήφθη, φυλακίστηκε στο υπόγειο διαμέρισμα ενός δημοσίου λουτρού και στον ίδιο χώρο σφαγιάστηκε. Στη συνέχεια, χριστιανοί φρόντισαν να θάψουν το σώμα του μάρτυρα στο σημείο, όπου θανατώθηκε.

Σύμφωνα με την παράδοση, στον τόπο μαρτυρίου και ταφής του Αγίου Δημητρίου ιδρύθηκε τον 4ο αιώνα ένας μικρός ναΐσκος, ο οποίος το 413 – με πρωτοβουλία του Λεόντιου, έπαρχου του Ιλλυρικού – αντικαταστάθηκε από μία λαμπρή βασιλική. Η εκκλησία αυτή καταστράφηκε από πυρκαγιά τον 7ο αιώνα, ωστόσο αποκαταστάθηκε σε σύντομο χρονικό διάστημα. Στους αιώνες που ακολούθησαν ο ναός γνώρισε λεηλασίες, φθορές και επισκευές, ενώ στην περίοδο της τουρκοκρατίας λειτούργησε ως μουσουλμανικό τέμενος. Το 1917 η πολύπαθη και ιστορική εκκλησία κάηκε σχεδόν ολοσχερώς από τη μεγάλη φωτιά που αφάνισε σημαντικότατο τμήμα του κέντρου της Θεσσαλονίκης. Το κατεστραμμένο οικοδόμημα ανακατασκευάστηκε και ανακαινίστηκε στις επόμενες δεκαετίες, ενώ το 1949 παραδόθηκε εκ νέου στους πιστούς, λειτουργώντας από τότε κανονικά. Το 1988 ο ναός ανακηρύχθηκε Μνημείο Παγκόσμιας Πολιτιστικής Κληρονομιάς από την UNESCO.

Η εκκλησία του Αγίου Δημητρίου, μεγάλου μεγέθους και εντυπωσιακών διαστάσεων (μήκος 43.58 μ. και πλάτος 33 μ.), ανήκει στον τύπο της ξυλόστεγης βασιλικής· διαθέτει πέντε κλίτη, ενώ στην ανατολική της πλευρά διαμορφώνεται ένα επιπλέον, αλλά εγκάρσιο, κλίτος. Κάτω ακριβώς από το τελευταίο αξιοσημείωτη είναι η ύπαρξη της λεγόμενης Κρύπτης, ενός υπόγειου δαιδαλώδους λατρευτικού χώρου, ο οποίος σήμερα λειτουργεί ως μουσείο. Ο ναός διακρίνεται από συμμετρία, ποικιλομορφία, επιβλητικότητα και μεγαλοπρέπεια. Κιονοστοιχίες με σοφές αναλογίες, τονισμός του κατά μήκος άξονα, κλιμάκωση των επιμέρους στοιχείων, πλήθος παραθύρων και άπλετος φωτισμός, διπλά υπερώα (γυναικωνίτες), πολυτελής μαρμάρινος γλυπτός διάκοσμος απαράμιλλης ποιότητας και μεγάλης ποικιλίας, είναι ορισμένα μόνο από τα μορφολογικά και κατασκευαστικά χαρακτηριστικά του κτηρίου. Ιδιαίτερη αναφορά πρέπει να γίνει στα ψηφιδωτά και στις τοιχογραφίες του ναού που διασώθηκαν από την καταστροφική πυρκαγιά του 1917: πρόκειται για αφιερώματα ανώνυμων πιστών ή αρχόντων στον πολιούχο μάρτυρα, τα οποία δημιουργήθηκαν σε διαφορετικές εποχές (5ος-15ος αιώνας), δεν εντάσσονται σε συγκεκριμένο εικονογραφικό πρόγραμμα και συνιστούν – εκτός από έργα υψηλής τέχνης και αισθητικής – πολύτιμα τεκμήρια για την ιστορία της βυζαντινής ζωγραφικής.