Άγιος Νικόλαος Ορφανός

Overview

Era: 
Βυζαντινή εποχή
Type: 
Ναοί
Culture: 
Χριστιανικά Μνημεία
Century: 
14ος
Latitude: 
40.637697
Longitude: 
22.955637

Ιστορία-Ονομασία. Ο ναός του Αγίου Νικολάου του Ορφανού βρίσκεται στην Άνω πόλη της Θεσσαλονίκης, στο τέρμα της οδού Αποστόλου Παύλου και ανατολικά της οδού Ηροδότου. Ιδρύθηκε τη δεύτερη δεκαετία του 14ου αι. ως καθολικό μονής, από την οποία – εκτός από το καθολικό - σώζονται και δύο κίονες από το πρόπυλο της εισόδου. Υπάρχουν διάφορες απόψεις σχετικά με τη ταυτότητα του κτήτορα της μονής αλλά η επικρατέστερη τον ταυτίζει με τον σέρβο κράλη Μιλούτιν. Αναφορικά με το όνομα του ναού, σε έγγραφα του 17ου και 18ου αι. ο ναός εμφανίζεται με την ονομασία «Άγιος Νικόλαος Ορφανός» και «Άγιος Νικόλαος των Ορφανών» αντίστοιχα. Η ονομασία αυτή αποδίδεται είτε στη φιλανθρωπική δραστηριότητα του Αγίου Νικολάου (προς τα ορφανά) είτε στην ύπαρξη ορφανοτροφείου στο χώρο της μονής. Ο ναός δεν έγινε ποτέ τζαμί, αλλά ήταν «μετόχι» της Μονής Βλατάδων.

Αρχιτεκτονική. Ο ναός του Αγίου Νικολάου του Ορφανού δε σώζεται στην αρχική του μορφή (τρίκλιτη βασιλική). Στη σημερινή του μορφή είναι μια μονόχωρη ξυλόστεγη βασιλική που περιβάλλεται από περίστωο στις τρεις πλευρές. Ο κεντρικός χώρος στεγάζεται με δίριχτη στέγη ενώ το περίστωο με μονόριχτη και χαμηλότερη από την κεντρική. Ανατολικά, το περίστωο απολήγει σε δύο κογχωτά παρεκκλήσια, ενώ ο κυρίως ναός σε τριμερές ιερό και επικοινωνεί με το περίστωο με δύο δίλοβα τοξωτά ανοίγματα (νότια και βόρεια) και μία είσοδο (δυτικά). Τα δύο δίλοβα ανοίγματα υποβαστάζονται από μαρμάρινους κίονες που φέρουν «θεοδοσιανά» παλαιοχριστιανικά κιονόκρανα. Αξιοσημείωτο είναι και το μαρμάρινο τέμπλο που είναι σύγχρονο του ναού. Η τοιχοδομία του ναού είναι απλή και στερείται πλούσιου κεραμοπλαστικού διακόσμου σε αντίθεση με τους άλλους παλαιολόγειους ναούς της Θεσσαλονίκης.

Εντοίχιος διάκοσμος. Το εσωτερικό του ναού είναι σχεδόν κατάγραφο με καλά διατηρημένες τοιχογραφίες των αρχών του 14ου αι. (1310-1320μ.Χ) που ανήκουν στα πιο αντιπροσωπευτικά δείγματα της παλαιολόγειας ζωγραφικής. Ο τοιχογραφικός διάκοσμος είναι οργανωμένος σε επάλληλες ζώνες. Στον κυρίως ναό απεικονίζονται σειρές αγίων, σκηνές από το Δωδεκάορτο, τα Πάθη και η Ανάσταση. Αξιοσημείωτη είναι η ιστόρηση του Ακάθιστου ύμνου στο βόρειο σκέλος του περίστωου καθώς και σκηνών από την Παλαιά Διαθήκη, από τα Θαύματα και από το Βίο του Αγίου Γερασίμου στο νότιο σκέλος του. Στο νάρθηκα σώζονται σκηνές από το Βίο του Αγίου Νικολάου. Στο Ιερό, στο τεταρτοσφαίριο της αψίδας, απεικονίζεται η Παναγία δεομένη ανάμεσα σε αρχαγγέλους και από κάτω ο Μελισμός. Ο τοιχογραφικός διάκοσμος του Αγίου Νικολάου του Ορφανού διακρίνεται για την συνθετική του δύναμη, το χρωματικό πλούτο και τη πλούσια και ενδιαφέρουσα θεματολογία του.