Αχειροποίητος

Overview

Era: 
Βυζαντινή εποχή
Type: 
Ναοί
Culture: 
Χριστιανικά Μνημεία
Century: 
8th century
Latitude: 
40.634986
Longitude: 
22.947676

Ονομασία-Ιστορία: Ο ναός της Αχειροποιήτου βρίσκεται βόρεια από την Εγνατία, επί της οδού Αγίας Σοφίας. Χρονολογείται στο γ’ τέταρτο του 5ου αιώνα , όπως και ο ψηφιδωτός του διάκοσμος, από επιγραφή που σώζεται στο εσωράχιο των τόξων του τρίβηλου ανοίγματος του νάρθηκα, όπου μνημονεύεται ο ιερέας Ανδρέας, ο οποίος ταυτίστηκε με τον ιερέα Ανδρέα που εκπροσώπησε τον επίσκοπο Θεσσαλονίκης στη Δ’ Οικουμενική Σύνοδο της Χαλκηδόνας το 451 μ.Χ. Στη χρονολόγηση αυτή συνηγορούν και οι πλίνθοι που χρησιμοποιήθηκαν στην κατασκευή του που είναι όμοιες με αυτές των τειχών της Θεσσαλονίκης (447/8 μ.Χ.). Ο ναός αναφέρεται ως ναός της Παναγίας Θεοτόκου ως το 14ο αιώνα, όταν για πρώτη φορά αναφέρεται σε βυζαντινό έγγραφο ως Αχειροποίητος ή Οδηγήτρια. Χτίστηκε πάνω σε ρωμαϊκά λουτρά. Με την Άλωση της Θεσσαλονίκης από τους Τούρκους, η Αχειροποίητος μετατρέπεται σε τζαμί με το όνομα Εσκί Τζουμά τζαμί. Το 1930 ο ναός επιστρέφει στη χριστιανική λατρεία.

Αρχιτεκτονική: Ο ναός είναι μια μεγάλη τρίκλιτη ελληνιστική βασιλική με υπερώα και νάρθηκα. Στη δυτική πλευρά σώζονται λιγοστά ίχνη από τον εξωνάρθηκα ή την ανατολική στοά αιθρίου. Εξωτερικά είναι ένα ορθογώνιο κτίσμα με μια μεγάλη ημικυκλική αψίδα στα ανατολικά. Στη μέση της νότιας πλευράς σώζεται μνημειώδες πρόπυλο, το οποίο φαίνεται να συνδέεται με τη σπουδαιότερη οδική αρτηρία της πόλης, τη «Λεωφόρο» των Βυζαντινών (σημερινή Εγνατία). Στην ίδια πλευρά, ανατολικά από το πρόπυλο υπάρχει ένα βαπτιστήριο (ή μαρτύριο), ενώ στο ανατολικό άκρο του βόρειου κλίτους σώζεται μεσοβυζαντινό παρεκκλήσι (της Αγίας Ειρήνης). Η στέγη του ναού έχει υποστεί αρκετές αλλοιώσεις, κυρίως στο κεντρικό κλίτος, καθώς είναι χαμηλότερη από την αρχική και απουσιάζουν οι σειρές με τα παράθυρα που φώτιζαν το εσωτερικό του οικοδομήματος. Εσωτερικά, το ναό χωρίζουν σε τρία κλίτη δυο κιονοστοιχίες. Στην ανατολική πλευρά, το Ιερό Βήμα περιλάμβανε την ανατολική αψίδα, με το πεντάλοβο αρχικά παράθυρο και όχι το τρίλοβο που σώζεται σήμερα. Το φράγμα του έφτανε ως τον τρίτο από ανατολικά κίονα των κιονοστοιχιών. Στη δυτική πλευρά του ναού, ο νάρθηκας επικοινωνούσε με το κεντρικό κλίτος με ένα μεγάλο τρίβηλο άνοιγμα. Βόρεια του νάρθηκα σώζεται κλιμακοστάσιο που οδηγούσε στα υπερώα.

Μαρμάρινος διάκοσμος: Η επιβλητικότητα του ναού τονίζεται από τη μαρμάρινη διακόσμησή του. Το δάπεδο του κεντρικού κλίτους, που σώζεται στην αρχική του μορφή, καθώς και οι κίονες των κιονοστοιχιών είναι από προκονήσιο μάρμαρο, ενώ οι κίονες του τρίβηλου ανοίγματος είναι από πράσινο θεσσαλικό μάρμαρο. Χαρακτηριστικά του ναού είναι τα θαυμάσια θεοδοσιανά κιονόκρανα των κιονοστοιχιών από λευκό μάρμαρο.

Εντοίχια διακόσμηση: Ο ψηφιδωτός διάκοσμος του ναού περιλαμβάνει ψηφιδωτά στα εσωράχια των τόξων των κιονοστοιχιών του ισογείου, του νότιου υπερώου και στα τόξα του τρίβηλου ανοίγματος και του νάρθηκα. Το θέμα τους είναι μια αλληγορία του χριστιανικού παραδείσου. Πάνω σε χρυσό βάθος απεικονίζονται άνθη, φύλλα, κληματίδες, στεφάνια, σταυροί, πουλιά, βιβλία, αγγεία, ψάρια κ.ά. Οι τοιχογραφίες που σώζονται στο νότιο κλίτος, πάνω από την κιονοστοιχία χρονολογούνται στο β’ τέταρτο 13ου αιώνα και απεικονίζουν την παράσταση των Σαράντα Μαρτύρων της Σεβάστειας.