Βυζαντινό Λουτρό

Overview

Era: 
Βυζαντινή εποχή
Type: 
Λουτρά
Culture: 
Χριστιανικά Μνημεία
Century: 
13ος με 14ος
Latitude: 
40.639586
Longitude: 
22.952724

Στην Άνω Πόλη της Θεσσαλονίκης, στο κέντρο ενός μικρού οικοδομικού τετραγώνου που περιβάλλεται από τις οδούς Θεοτοκοπούλου, Κρίσπου, Φιλοκτήτου και Χρυσοστόμου, σώζεται ένα δημόσιο λουτρό, το οποίο πιθανότατα ιδρύθηκε στα τέλη του 13ου-αρχές του 14ου αιώνα. Μολονότι κτίσματα αυτού του είδους υπήρχαν πολλά στην πόλη κατά τη βυζαντινή εποχή, το συγκεκριμένο είναι το μοναδικό που όχι μόνο δεν καταστράφηκε, αλλά διατηρήθηκε σχεδόν ακέραιο μέχρι τις μέρες μας· μάλιστα, αποτελεί ένα από τα σπάνια δείγματα σωζόμενων βυζαντινών λουτρών στον ελλαδικό χώρο. Στα χρόνια της τουρκοκρατίας δεν εγκαταλείφθηκε, παρέμεινε ενεργό και ήταν γνωστό με την ονομασία «Λουτρό του Κουλέ Καφέ» (έτσι αποκαλούνταν η συνοικία, στην οποία βρίσκεται), ενώ χαρακτηριστικό είναι ότι σταμάτησε να λειτουργεί το 1940, μετά από επτά αιώνες αδιάλειπτης χρήσης.

Το βυζαντινό λουτρό της Θεσσαλονίκης είναι ορθογώνιο σε κάτοψη και αποτελείται από τρεις κύριους χώρους, καθένας από τους οποίους διαιρείται σε δύο διαμερίσματα. Ο πρώτος χώρος, ο ψυχρός (frigidarium ή ψυχρολούσιον), ήταν ο προθάλαμος του κτηρίου και τα διαμερίσματά του χρησίμευαν ως αποδυτήρια. Μέσω δύο στενών και χαμηλών θυρών εισερχόταν κανείς στον δεύτερο χώρο, τον χλιαρό (tepidarium ή χλιαροψύχριον), τα δωμάτια του οποίου διατηρούσαν μέση θερμοκρασία· σε αυτά γινόταν η προετοιμασία για το λουτρό. Ο τρίτος χώρος, ο θερμός (caldarium ή ενδότερος θόλος), ήταν το κυρίως λουτρό. Κάτω από τα δάπεδα των ευρύχωρων διαμερισμάτων του διαμορφώνεται το λεγόμενο υπόκαυστο, ένα χαμηλό υπόγειο με κιονίσκους, στο οποίο κυκλοφορούσε ζεστός αέρας για τη θέρμανση των δαπέδων. Το ένα από δύο δωμάτια του θερμού χώρου στεγάζεται με χαμηλό τρούλο, ενώ το άλλο καλύπτεται από ημισφαιρική οροφή. Στη βόρεια πλευρά του οικοδομήματος είναι προσαρτημένη δεξαμενή και κάτω από αυτή βρίσκεται εστία, με την οποία θερμαινόταν το νερό, για να διοχετευτεί στη συνέχεια με πήλινους σωλήνες στο εσωτερικό του λουτρού.

Κατά τη μακραίωνη ιστορία του το βυζαντινό λουτρό της Θεσσαλονίκης αλλοιώθηκε από προσθήκες και μετασκευές. Επίσης, ενώ αρχικά ήταν απλό (προοριζόταν δηλαδή μόνο για άνδρες ή μόνο για γυναίκες), στην περίοδο της τουρκοκρατίας μετατράπηκε σε διπλό και μπορούσαν να το χρησιμοποιούν και τα δύο φύλα. Πρόσφατα, ξεκίνησαν από την 9η Εφορεία Βυζαντινών Αρχαιοτήτων εργασίες συντήρησης και αποκατάστασης του μνημείου, με σκοπό αυτό να γίνει επισκέψιμο και να ενταχθεί στις αρχαιολογικές διαδρομές του ιστορικού κέντρου της πόλης.