Μονή Βλατάδων

Overview

Era: 
Βυζαντινή εποχή
Type: 
Ναοί
Culture: 
Χριστιανικά Μνημεία
Century: 
14ος αιώνας
Latitude: 
40.642232
Longitude: 
22.954107

Στο βορειοανατολικό τμήμα της Άνω Πόλης της Θεσσαλονίκης, στην οδό Επταπυργίου, σε βραχώδες και κατηφορικό έδαφος, είναι κτισμένη η Μονή Βλατάδων, το μοναδικό από τα πολυάριθμα βυζαντινά μοναστήρια της πόλης που διασώθηκε μέχρι τις μέρες μας, εξακολουθώντας μάλιστα να βρίσκεται σε λειτουργία. Η ίδρυση της μονής – η οποία είναι σταυροπηγιακή, υπάγεται δηλαδή στο Οικουμενικό Πατριαρχείο της Κωνσταντινούπολης – τοποθετείται αμέσως μετά τα μέσα του 14ου αιώνα. Κτήτορές της ήταν οι αδελφοί Δωρόθεος και Μάρκος Βλατής, ιερομόναχοι με σπουδαία μόρφωση και βαθιά χριστιανική πίστη, μαθητές και φίλοι του Αγίου Γρηγορίου Παλαμά. Το μοναστήρι αφιερώθηκε στον Χριστό Παντοκράτορα και σήμερα πανηγυρίζει στη γιορτή της Μεταμόρφωσης του Σωτήρος (6 Αυγούστου). Στα χρόνια της τουρκοκρατίας περιήλθε για ένα μικρό διάστημα στους Τούρκους και μετατράπηκε σε μουσουλμανικό τέμενος, ωστόσο σχετικά γρήγορα αποκαταστάθηκε η αρχική του χρήση. Το 1446 με φιρμάνι του σουλτάνου η μονή έλαβε ειδικά προνόμια, ενώ εντός και εκτός της Θεσσαλονίκης απέκτησε κατά καιρούς μετόχια (Παναγία Λαγουδιανή, Άγιος Νικόλαος Ορφανός, Άγιος Αθανάσιος), γεγονός που πιστοποιεί την οικονομική της ευρωστία και τη μεγάλη της ισχύ.

Το καθολικό της Μονής Βλατάδων, το μόνο κτίσμα που διατηρήθηκε από το μοναστηριακό συγκρότημα του 14ου αιώνα, είναι ένας σταυροειδής εγγεγραμμένος ναός με πλινθόκτιστο οκτάπλευρο τρούλο στο κέντρο και με κλειστή στοά στη δυτική, τη νότια και τη βόρεια πλευρά του, η οποία στα ανατολικά απολήγει σε δύο παρεκκλήσια. Πρέπει όμως να σημειωθεί ότι το βόρειο παρεκκλήσι, το βόρειο και το δυτικό σκέλος της στοάς, αλλά και ένα μικρό τμήμα της νότιας στοάς, αποτελούν μεταγενέστερες κατασκευές, πιθανότατα του 1801. Επιπλέον, το 1907 προστέθηκε μία ανοιχτή στοά στη νότια πλευρά, καθώς και ένα μικρό πρόπυλο και στη δυτική πλευρά. Στο εσωτερικό του ναού σώζονται τοιχογραφίες που ανάγονται μεταξύ των ετών 1360 και 1380. Πρόκειται για μία ήρεμη ζωγραφική με ραδινές μορφές που χαρακτηρίζονται από συγκρατημένο πάθος και κομψές κινήσεις. Στο σκευοφυλάκιο του μοναστηριού φυλάσσονται πολλές και αξιόλογες εικόνες που χρονολογούνται από τον 12ο έως τον 19ο αιώνα, ιερά λείψανα, πολύτιμα κειμήλια και μία μεγάλη συλλογή χειρογράφων και εγγράφων, στην οποία περιλαμβάνονται αυτοκρατορικά χρυσόβουλα, πατριαρχικά σιγίλια και τουρκικά φιρμάνια. Το καθολικό της μονής περιβάλλεται από νεότερα οικοδομήματα, όπως είναι το Ηγουμενείο που κτίστηκε το 1926, ο ναΐσκος της Κοιμήσεως της Θεοτόκου που οικοδομήθηκε το 1937, καθώς και οι κτηριακές εγκαταστάσεις του Πατριαρχικού Ιδρύματος Πατερικών Μελετών, το οποίο ιδρύθηκε το 1968.