Μονή Λατόμου - Όσιος Δαβίδ

Overview

Era: 
Βυζαντινή εποχή
Type: 
Ναοί
Culture: 
Χριστιανικά Μνημεία
Century: 
5ος αιώνας
Latitude: 
40.642366
Longitude: 
22.951324

Ιστορία-Ονομασία. Η Μονή Λατόμου (ή αλλιώς ναός του Οσίου Δαβίδ) βρίσκεται στην Άνω Πόλη Θεσσαλονίκης, νοτιοδυτικά της Μονής Βλατάδων. Για την ιστορία του ναού, που δε σώζεται στην αρχική του μορφή, πληροφορίες μας δίνει ένα κείμενο του 9ου αι. (η ‘Διήγηση’ του Ιγνατίου). Ο ναός, άλλοτε καθολικό Μονής, υπολογίζεται ότι ιδρύθηκε τον 5ο μ.Χ. αι. πάνω σε ρωμαϊκά ερείπια και διακοσμήθηκε με τη χορηγία ανώνυμης γυναίκας. Αρχικά αφιερώθηκε στο Προφήτη Ζαχαρία. Κατά τη διάρκεια της Εικονομαχίας, ο ψηφιδωτός διάκοσμος της κόγχης του Ιερού καλύφθηκε με δέρμα βοδιού και κονίαμα για να προστατευθεί και αποκαλύφθηκε, ύστερα από σεισμό, στα χρόνια του αυτοκράτορα Λέοντος του Αρμενίου (813-820 μ.Χ.). Προς τιμήν αυτού του γεγονότος, η Μονή αφιερώθηκε στο Σωτήρα Χριστό του Λατόμου ή των Λατόμων (από τα λατομεία που ίσως υπήρχαν στην περιοχή). Το 12ο αι. το καθολικό ανακαινίστηκε και κοσμήθηκε με τοιχογραφίες, που ανανεώθηκαν στα τέλη 13ου-αρχές 14ου αι. Η μετατροπή του σε τζαμί, γνωστό με το όνομα Suluca ή Murat ή Κερεμεντίμ, πιθανότατα τον 16ο αι., οδήγησε ξανά στην κάλυψη της εντοίχιας διακόσμησης με κονίαμα. Το 1921 αποδόθηκε εκ νέου στη χριστιανική λατρεία και αφιερώθηκε στον Όσιο Δαβίδ. Τότε ανακαλύφθηκε και ο διάκοσμός του.

Αρχιτεκτονική. Στην αρχική του μορφή ο ναός ήταν ένα τετράγωνο κτίσμα με μια ημικυκλική αψίδα στην ανατολική πλευρά και είσοδο στη δυτική πλευρά. Εσωτερικά του τετράγωνου κτίσματος περικλειόταν σταυρός και τέσσερα γωνιακά διαμερίσματα, που τον κατατάσσουν στον τύπο της σταυρόσχημης βασιλικής. Ο κεντρικός χώρος στεγαζόταν με θόλο. Σήμερα, λείπει όλο το δυτικό τμήμα του ναού, καταστροφή που πρέπει να είχε ήδη συμβεί πριν μετατραπεί ο ναός σε τζαμί, καθώς η βάση του μιναρέ εντοπίστηκε στο χώρο του ΝΔ γωνιακού διαμερίσματος. Ως συνέπεια αυτών των καταστροφών και μετατροπών, η στέγαση έχει υποστεί αλλαγές και η είσοδος έχει μεταφερθεί στη νότια πλευρά του ναού.

Εντοίχιος διάκοσμος. Ο ψηφιδωτός και τοιχογραφικός διάκοσμος του ναού περιλαμβάνει έργα σταθμούς για την ιστορία και την εξέλιξη της βυζαντινής τέχνης. Ξεχωρίζουν τρεις φάσεις στη διακόσμηση του ναού. Το ψηφιδωτό που κοσμεί το τεταρτοσφαίριο της κόγχης του Ιερού χρονολογείται στο τελευταίο τέταρτο 5ου αι. και απεικονίζει μια Θεοφάνεια. Στο κέντρο της σύνθεσης κυριαρχεί ο νεαρός Χριστός που περιβάλλεται από τα σύμβολα των τεσσάρων Ευαγγελιστών. Κάτω από τα πόδια του Χριστού ξεχωρίζει ένας ποταμός (Ιορδάνης ή Χοβάρ). Αριστερά και δεξιά από την παράσταση, δύο γεροντικές μορφές, μάλλον οι προφήτες Ιεζεκιήλ και Αββακούμ, είναι μάρτυρες της θριαμβευτικής εμφάνισης του Χριστού. Στο ψηφιδωτό αυτό είναι εμφανής η επίδραση της ελληνορωμαϊκής παράδοσης. Οι τοιχογραφίες που κοσμούν τη νότια καμάρα του ναού (Γέννηση, Βάπτιση και ίχνη από την Υπαπαντή και τη Μεταμόρφωση), χρονολογούνται στο τρίτο τέταρτο του 12ου μ.Χ. αι. και καθρεφτίζουν τις τάσεις της τέχνης την εποχή των Κομνηνών. Στο βόρειο σκέλος του σταυρού σώζονται σπαράγματα από τοιχογραφίες του τέλους του 13ου - αρχών 14ου μ.Χ. αι. που αντιπροσωπεύουν τα παλαιότερα δείγματα της Παλαιολόγειας τέχνης στη Θεσσαλονίκη.