Προφήτης Ηλίας

Overview

Era: 
Βυζαντινή εποχή
Type: 
Ναοί
Culture: 
Χριστιανικά Μνημεία
Century: 
14ος
Latitude: 
40.64097
Longitude: 
22.948217

Ο μεγάλος και επιβλητικός ναός του Προφήτη Ηλία βρίσκεται στην Άνω Πόλη της Θεσσαλονίκης, σε ένα φυσικό ύψωμα στη συμβολή των οδών Ολυμπιάδος, Ιωάννου Βαρβάκη και Προφήτου Ηλία. Το κτήριο χρονολογείται στο δεύτερο μισό του 14ου αιώνα και ανήκει σε έναν αρχιτεκτονικό τύπο μοναδικό στη Θεσσαλονίκη, τον λεγόμενο αγιορείτικο ή αθωνικό, ο οποίος χρησιμοποιούνταν αποκλειστικά για καθολικά (κεντρικές εκκλησίες δηλαδή) μοναστηριών. Ο ναός είναι σταυροειδής εγγεγραμμένος με μεγάλο, περίτεχνο τρούλο (διαμέτρου 5.5 μ.) στον κυρίως χώρο του, ενώ στις πλαϊνές πλευρές του (στη βόρεια και στη νότια) διαμορφώνονται πλατιές και υψηλές ημικυκλικές κόγχες. Διαθέτει ακόμα τέσσερα μικρά διαμερίσματα, στεγασμένα επίσης με τρούλους, και στα δυτικά φέρει ευρύχωρο τετράγωνο νάρθηκα με τέσσερις κίονες, στην οροφή του οποίου υπάρχουν άλλοι δύο τρούλοι. Στη δυτική πλευρά του οικοδομήματος – και εν μέρει στη βόρεια και στη νότια – είναι προσαρτημένη ανοικτή στοά. Γίνεται εύκολα, λοιπόν, αντιληπτό ότι πρόκειται για μία ιδιαίτερη, πρωτότυπη και ενδιαφέρουσα αρχιτεκτονική σύνθεση, στην οποία συνδυάζονται με επιτυχία πολλά και διαφορετικά στοιχεία.

Από τη ζωγραφική διακόσμηση του ναού του Προφήτη Ηλία έχουν διασωθεί λιγοστές τοιχογραφίες, οι οποίες ανάγονται μεταξύ των ετών 1360 και 1380. Μολονότι διατηρούνται αποσπασματικά και σε κακή κατάσταση, διακρίνονται από ποιότητα και εντυπωσιάζουν για τα πρωτοπόρα χαρακτηριστικά τους: ασυνήθιστος ρεαλισμός και αίσθηση του βάθους στις σκηνές, έντονη κίνηση, πληθωρική διάθεση και έκδηλη συναισθηματική φόρτιση των μορφών.

Ο ναός αρχικά δεν ήταν αφιερωμένος στον Προφήτη Ηλία, αλλά – κατά πάσα πιθανότητα και σύμφωνα με τη νεότερη έρευνα – είχε κτιστεί προς τιμή του Ιησού Χριστού, αποτελούσε δε το καθολικό ενός μοναστηριού (έχει προταθεί η ταύτισή του με τη Μονή Ακαπνίου, ένα σπουδαίο μοναστήρι της Θεσσαλονίκης, στενά συνδεδεμένο με τη δυναστεία των Παλαιολόγων). Λίγο μετά την κατάληψη της πόλης από τους Τούρκους το 1430 η εκκλησία μετατράπηκε σε μουσουλμανικό τέμενος και μετονομάστηκε σε Sarayli τζαμί. Στα πεντακόσια σχεδόν χρόνια δουλείας που μεσολάβησαν μέχρι την απελευθέρωση της Θεσσαλονίκης το 1912 και την απόδοση του κτηρίου εκ νέου στη χριστιανική λατρεία, η πρώτη του ονομασία ξεχάστηκε τελείως. Το μνημείο συνδέθηκε – μάλλον λόγω παρετυμολογίας ή παραφθοράς του τουρκικού του ονόματος – με τον βιβλικό προφήτη, επικρατώντας πλέον στις μέρες μας να καλείται «Προφήτης Ηλίας».